Dodano: 2017-10-04

Kwas foliowy – niedobór, nadmiar i właściwości Ocena: 5/5 Ilość głosów: 2

Każdego dnia człowiek dostarcza organizmowi wiele substancji (białka, tłuszcze, węglowodany, witaminy oraz minerały). Zdecydowana większość z nich jest niezbędna do utrzymania homeostazy, czyli zdrowia. Kluczowym składnikiem, którego coraz częściej brakuje w europejskiej diecie, jest kwas foliowy oraz foliany, czyli substancje powszechnie znane jako witamina B9.

Kwas foliowy i foliany

Kwas foliowy (witamina B9) jest jednym ze związków chemicznych wchodzących w skład grupy, którą określa się nazwą foliany. Wykazują one pomiędzy sobą niewielkie różnice polegające na stopniu utlenienia jednego z pierścieni oraz ilości reszt kwasu glutaminowego. Uznaje się, że kwas foliowy jest najbardziej stabilnym z folianów. Występujące w pożywieniu foliany łatwo tracą swoje wartości (utleniają się przez światło, temperaturę, pH środowiska itp.), przez co zapewnienie odpowiedniej codziennej podaży tych związków jest trudne do osiągnięcia. Kwas foliowy oraz pozostałe związki z grupy folianów znajdują się głównie w ciemnozielonych warzywach. Oprócz tego ich bogatym źródłem są produkty zbożowe (pełnoziarniste), strączki oraz niektóre owoce.

Co ciekawe, zamieszkujące w organizmie człowieka bakterie jelitowe są w stanie syntetyzować niewielkie ilości folianów. Niestety jest to zbyt mała dawka i nie pozwala na optymalne funkcjonowanie całego układu. Dodatkowym utrudnieniem jest nieprawidłowa praca układu trawienia (która staje się obecnie powszechnym zjawiskiem), wpływająca na procent przyswajanych składników mineralnych oraz witamin. Konieczne jest zatem dostarczenie tych substancji z zewnątrz – oprócz żywności również w formie suplementów.

Właściwości i funkcje kwasu foliowego

Będąc niezbędnym elementem syntezy DNA, kwas foliowy jest współodpowiedzialny za prawidłowy podział komórek. Witamina B9 (jako koenzym) bierze udział w tworzeniu takich związków jak: puryna, pirymidyna oraz kwasy nukleinowe. Ponadto towarzyszy przemianom aminokwasów, co przekłada się na ich funkcję regulującą mechanizmy zachodzące w szpiku oraz w układzie nerwowym. Wraz z innymi witaminami z grupy B (B6 oraz B12) foliany wykorzystywane są podczas tworzenia hemu (żelazoporfiryna – odpowiadająca za czerwone zabarwienie krwi). Ponadto, co wydaje się szczególnie istotne w ostatnich czasach, kwas foliowy oraz jego pochodne wchodzą w skład grupy enzymów oddziałujących na metabolizm homocysteiny. Jest to o tyle istotne zagadnienie, że coraz częściej mówi się o tzw. zaburzeniach metylacji. W dużym skrócie pojęcie to oznacza problemy z przenoszeniem grupy metylowej pomiędzy różnymi związkami, co upośledza prawidłowe funkcjonowanie organizmu. W tym konkretnym przypadku zjawisko to wiąże się z polimorfizmem genu MTHFR (reduktaza metylenotetrahydrofolianowa). W tej szczególnej sytuacji niekorzystnym objawem jest stale podwyższony poziom homocysteiny, wiążący się ze znacznym wzrostem ryzyka rozwoju choroby wieńcowej. Dodatkowo u kobiet komplikacją stają się problemy z metabolizowaniem syntetycznego kwasu foliowego do jego aktywnych form, a co za tym idzie – utrzymaniem ciąży.

Kwas foliowy znajduje się w szpinaku

Kwas foliowy – nie tylko dla kobiet w ciąży. Kto i dlaczego powinien przyjmować kwas foliowy?

Obecne zalecenia dotyczące suplementacji kwasem foliowym oraz folianami skupiają się przede wszystkim wokół kobiet planujących ciążę, w ciąży oraz karmiących. Niemniej samo zagadnienie tego związku jest niezwykle istotne nie tylko dla przyszłych matek, ale również wśród innych grup. Są to osoby starsze, dzieci oraz osoby w szczególnych sytuacjach, np. sportowcy, chorzy, zwłaszcza przewlekle (PCOS, anemia itd.), palacze, osoby narażone na przedłużający się stres o wysokim natężeniu. Według zaleceń IŻŻ (Instytutu Żywności i Żywienia) optymalna dawka kwasu foliowego/folianów wynosi 400 mcg na dobę – zarówno dla kobiet, jak i mężczyzn. U kobiet w ciąży oraz podczas laktacji dawka powinna wzrosnąć – kolejno do 600 mc i 500 mcg.

Kwasu foliowy – objawy oraz skutki niedoboru

U osób dorosłych objawy niedoboru folianów nie zawsze są charakterystyczne. Najłatwiejszym sposobem diagnostyki w tym kierunku jest wykonanie morfologii. Niedobór kwasu foliowego często prowadzi do wystąpienia anemii (niedokrwistość megaloblastyczna) lub objawów, które współtowarzyszą zbyt niskim dawkom witaminy B12. W przypadku niedoboru witaminy B9 dodatkowym problemem są trudności w zasypianiu oraz nadpobudliwości, które wynikają z postępującej degeneracji tkanki nerwowej. Ludzie ze zbyt niską podażą folianów w diecie często skarżą się na zaburzone funkcjonowanie układu trawiennego (biegunki, zmniejszone wchłanianie) oraz stany zapalne w obrębie jamy ustnej i języka. Ponadto poważną niedogodnością związaną z niedostateczną ilością witaminy B9 jest opóźnienie syntezy DNA oraz spadek rozwoju komórek. Dodatkowo wskazuje się, że niedobór witaminy B9 powoduje działanie rakotwórcze oraz wpływa na rozwój miażdżycy i osteoporozy. Ogromnym problemem jest (wspomniana wyżej) kwestia kobiet w ciąży. Niedobory kwasu foliowego (zwłaszcza w pierwszym trymestrze) prowadzą do wykształcenia wady cewy nerwowej u dziecka, a w wielu przypadkach – nawet do poronienia.

Kwas foliowy – objawy oraz skutki nadmiaru

Do przedawkowania kwasu foliowego dochodzi niezwykle rzadko. Niemniej według publikacji EFSA (European Food Safety Authority) z 2006 r. nadmiar kwasu foliowego może powodować kilka bardzo istotnych problemów. Głównym z nich jest maskowanie objawów niedoboru witaminy B12. Oznacza to prawidłowy lub bliski prawidłowemu obraz morfologii w sytuacji, gdy czynniki takie jak MCV (objętość czerwonych krwinek), hematokryt czy poziom hemoglobiny powinny być obniżone. Idąc dalej, cykl przekształcania kwasu foliowego do jego aktywnych form wymaga tych samych enzymów, które biorą udział w przemianach cynku. Wykazano również, że biodostępność kwasu foliowego (czyli zdolność organizmu do pozyskiwania z niego folianów) jest proporcjonalna do poziomu cynku w tkankach. Nadmierna ilość kwasu foliowego we krwi może również zaburzyć działanie niektórych substancji. Wykazano, że leki stosowane w chemioterapii oraz chorobach autoimmunologicznych (astma, łuszczyca, RZS – reumatoidalne zapalenie stawów) są metabolizowane przez te szlaki co kwas foliowy i foliany. Dlatego nadwyżki kwasu foliowego będą powodowały zmniejszenie skuteczności niektórych farmaceutyków.

Podsumowanie

Kwas foliowy oraz foliany są szczególną grupą związków – wpływają one nie tylko na samopoczucie. Mają ogromny potencjał, odgrywają dużą rolę dla kobiet w ciąży, osób aktywnych fizyczne i psychicznie oraz chorych. W dobie diet niedoborowych, spowodowanych złymi wyborami żywieniowymi oraz przewlekłych schorzeń natury cywilizacyjnej suplementacja kwasem foliowym lub folianami wydaje się konieczna. W takim przypadku bardzo istotnym czynnikiem jest zdolność organizmu do metabolizowania różnego rodzaju witamin z grupy B9. Kluczową kwestią jest wykonywanie regularnych badań – podstawowych (morfologia) oraz rozszerzonych o dodatkowe testy (poziom kwasu foliowego, mutacje genetyczne).

mgr Aleksandra Makowska
Dietetyk, trener personalny, nauczyciel jogi

Bibliografia
Felavier F., Gundill M., Suplementy żywnościowe dla sportowców, Łódź 2016.
Tolerable upper intake levels for vitamins and minerals, European Food Safety Authority (EFSA), Italy 2006.
Żywienie człowieka zdrowego i chorego, pod red. Gawęcki J., Grzymiński M., Warszawa 2010, 2.
Normy żywienia dla populacji polskiej – nowelizacja, red. nauk. Jarosz M., Warszawa 2012.
Biochemia Harpera, pod red. Murray R.K., Granner D.K., Rodwell V.W., Warszawa 2015.
Dietoterapia, Włodarek D. et al., Warszawa 2015.
Wiśniewska K., Pierwotna profilaktyka wrodzonych wad rozwojowych poprzez suplementację diety kwasem foliowym na terenie powiatu poznańskiego i miasta Poznania w latach 2005–2009, Poznań 2014.
Smith D.E. et al., Folic acid supplementation does not reduce intracellular homocysteine, and may disturb intracellular one-carbon metabolism, „Clinical Chemistry and Laboratory Medicine” 2013, 51(8), 1643–1650.
Boilson A. et al., Unmetabolized folic acid prevalence is widespread in the older Irish population despite the lack of a mandatory fortification program, „The American Journal of Clinical Nutrition” 2012, 96(3), 613–621.
Obeid R., Herrmann W., The emerging role of unmetabolized folic acid in human diseases: myth or reality?, „Current Drug Metabolism” 2012, 13(8), 1184–1895.
Chcesz zajść w ciążę – wystrzegaj się kwasu foliowego, blog Take it Healthy, http://takeithealthy.blogspot.com/2016/08/chcesz-zajsc-w-ciaze-wystrzegaj-sie.html#more (3.10.2017).

 

 

To pole jest wymagane Wciśnij ENTER, aby dodać komentarz
To pole jest wymagane

Warto pamiętać, że nadmiar kwasu foliowego nie jest toksyczny i nawet dzienne doustne dawki sięgające 0,4 są dobrze tolerowane.

OdpowiedzAnuluj dodanie odpowiedzi